تربیت نسل آینده، دغدغهای بنیادی برای هر خانواده مسلمان به شمار میرود و چگونگی رویارویی کودک و نوجوان با ارزشها، بحرانها و هویت فرهنگی خود، تا حد زیادی وابسته به شیوههای تربیتی در خانه و جامعه است. در دنیای امروز که رسانههای نوپدید و فضای مجازی نقش پررنگی در شکلدهی به افکار فرزندان ما دارند، یافتن لنگرگاههای امن تربیتی بیش از پیش ضروری به نظر میرسد. در میان راهکارهای تربیتی اسلامی، اقامه عزای حسینی جایگاهی ویژه دارد که نه تنها موجب گسترش عشق و ارادت به اهلبیت(ع) میشود، بلکه ابزار مهمی برای انتقال ارزشها و مفاهیمی چون ایثار، مقاومت، حقیقتطلبی، عدالت و همدلی به نسل جدید است. در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، سندپژوه و کارشناس خانواده به تشریح این موارد پرداختهایم.
مبانی قرآنی اقامه عزا و ارتباط آن با تربیت نسل
هرچند عزاداری برای امام حسین(ع) به صورت مستقیم در قرآن مطرح نشده، اما پایههای این فرهنگ در آموزههای قرآنی قابل شناسایی است. قرآن بارها بر اهمیت یادآوری ایامالله و عبرت گرفتن از وقایع تاریخی، همدلی با مظلومان و نصرت حق تأکید داشته است. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ؛ و آنان را به روزهای خدا یادآور کن»(سوره ابراهیم، آیه ۵). منظور از «ایامالله» روزهایی است که نشانه قدرت، رحمت یا مظلومیت فراگیر بر مردم آشکار شده است؛ عاشورا از بزرگترین ایامالله در تاریخ اسلام است که باید روایت و یادآوری شود تا دلها زنده و بیدار باقی بماند. راهکار عملی برای خانوادهها در این بخش، داستانگویی و روایتگری هدفمند است. پدران و مادران باید ایام محرم را به فرصتی برای قصهگوییِ حماسی تبدیل کنند؛ قصههایی متناسب با سن کودک که در آن به جای تمرکز صرف بر خشونتِ جنگ، بر زیباییهای اخلاقی، وفاداری حضرت عباس(ع) و محبت میان اعضای کاروان حسینی تأکید میشود. قرآن کریم اصل همدلی با مظلوم و اطاعت از خدا و پیامبر(ص) را میستاید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ؛ ای ایمانآورندگان! برپادارندگان عدالت و گواهانی برای خدا باشید» (سوره نسا، آیه ۱۳۵). اقامه عزای حسینی تجدید عهد با عدالت و همدلی با مظلومترین قهرمان تاریخ اسلام است. در تربیت نوجوان، تبیین این آیه از طریق عاشورا به او میآموزد در محیط مدرسه یا اجتماع، هرگز در برابر قلدری و ظلم به همسالان خود سکوت نکند و همواره حامی حق باشد؛ این یعنی کاربردی کردن پیام عاشورا در زندگی روزمره.
روایات معتبر شیعه درباره آثار تربیتی عزاداری حسینی
در متون روایی شیعه، تأکید فراوانی بر برپایی عزاداری برای امام حسین(ع) و انتقال پیام عاشورا به نسلها شده است که هر کدام حاوی کدهای تربیتی مهمی هستند: حدیث معتبری که در زمینه تربیت فرزند و محبت اهلبیت(ع) وجود دارد، کلام پیامبر اکرم(ص) است: «أَدِّبُوا أَوْلادَکُمْ عَلی ثَلاثِ خِصالٍ: حُبِّ نَبِیِّکُمْ، وَ حُبِّ أَهْلِ بَیْتِهِ، وَ قِراءَةِ الْقُرْآنِ؛ فرزندان خود را بر سه خصلت تربیت کنید: دوست داشتن پیامبرتان، دوست داشتن اهلبیت او و خواندن قرآن». از سوی علما و بزرگان دینی توصیه شده کودکانتان را به گریه بر امام حسین(ع) تربیت کنید؛ چراکه این گریه، آنها را با روح عاشورا و حقیقت اسلام پیوند میدهد. اینها نشان میدهد عواطف و اشک کودکانه میتواند زمینهساز تربیت عمیق دینی باشد. البته تبیین این نکته ضروری است که ایجاد این حزن در کودک نباید با ایجاد رعب، وحشت یا آسیبهای روانی همراه باشد. گریه و حزن مدنظر در این روایت، از جنس «رقت قلب» و «محبت» است. خانوادهها باید دقت کنند که کودکان خردسال را در معرض روضههای بسیار باز و سنگین(مکشوف) قرار ندهند، بلکه با فضاسازی ملایم، مداحیهای حماسی و نوحههای کودکانه، بذر محبت را در دل آنها بکارند.
پیامبر اسلام(ص) و اهلبیت(ع) به فضیلت حضور در مجالس سوگواری و یاد امام حسین(ع) اشاره کردهاند. امام باقر(ع) فرمود: «هیچ قطرهای در جهان، نزد خداوند محبوبتر از قطره اشکی نیست که برای حسین(ع) و مصائب او ریخته شود». همین ایجاد عاطفه در کودک، او را با ارزشهای انسانی و الهی آشنا میکند. از حیث راهبردی، انتخاب هیئت مناسب برای خانواده بسیار مهم است. هیئتی که دارای مهدکودک حسینی باشد، زمان برگزاری آن مانع خواب و استراحت طبیعی کودک نشود و محیطی صمیمی و محترمانه داشته باشد، میل به حضور در مجالس را در فرزندان نهادینه میکند. ماه محرم، ماه اندوه اهلبیت(ع) و عاشقان او است. برپایی عزاداری ما سبب زنده نگهداشتن دین و انتقال پیام حق به نسلهای بعدی خواهد بود. این انتقال، فقط مراسم نیست؛ بلکه آموزش عملی مفاهیمی مانند شجاعت، ایثار، مقاومت، حقطلبی و ایستادگی در برابر ظلم است. بهترین راه برای این آموزش عملی، سپردن مسئولیت به کودکان و نوجوانان در مجالس است؛ کارهایی مانند جفت کردن کفشها، توزیع چای یا پرچمداری. «مسئولیتپذیری در دستگاه امام حسین(ع)» عزت نفس و تعلق خاطر نوجوان را بهشدت افزایش میدهد.
آثار تربیتی عزای حسینی بر کودک و نوجوان
بررسیهای روانشناختی و تربیتی نشان میدهد مناسک سوگواری اصیل، آثار عمیق و ماندگاری بر شخصیت در حال رشد فرزندان میگذارد.
تقویت هویت دینی و اجتماعی: حضور کودکان و نوجوانان در مجالس عزاداری، آنها را با هویت اسلامی و ملی آشنا و آن را مستحکم میکند. آنان آموزش میبینند که عضوی از امت بزرگ حسینی هستند و این پیوند، امنیت روانی و همبستگی اجتماعی را تقویت میکند. نوجوانی که در بحران بلوغ به دنبال یک «گروه مرجع» میگردد، با ورود به شبکه اجتماعی هیئت، دوستان همفکر و الگوهای رفتاری مناسبی پیدا میکند که او را از بسیاری از بزهکاریها و انحرافات اجتماعی مصون میدارد.
تربیت عواطف و روحیه همدلی: اشک ریختن، همدردی با مظلوم، شنیدن مقتل و آشنایی با مصائب اهلبیت(ع) حس همدلی و نوعدوستی را در ضمیر کودک پرورش میدهد؛ این بعد عاطفی، پایه بسیاری از فضیلتهای اخلاقی در سالهای آینده خواهد بود. تبیین راهبردی این بخش این است کودکی که برای تشنگی کودکان امام حسین(ع) غصه میخورد، در آینده دربرابر درد گرسنگی و فقر همسایه و هموطن خود نیز بیتفاوت نخواهد بود. این عواطف، هوش هیجانی کودکان را بهشدت ارتقا میبخشد.
تعلیم مقاومت و ایثار: کودک و نوجوان با مشاهده فداکاری امام حسین(ع) و یاران او و روایتهایی که از جانفشانی آنها در راه حق میشنود، با مفهوم مقاومت، ایثار و وفاداری آشنا میشود؛ بهویژه در محیطهایی که با مشکلات و سختیها دستوپنجه نرم میکنند، عاشورا راهنمای عمل تربیتی خواهد بود. به عنوان یک راهکار، والدین میتوانند در مواجهه با شکستهای تحصیلی یا چالشهای زندگی نوجوان، با یادآوری استقامت کاروان عاشورا، به او تابآوری و امیدواری را بیاموزند و نشان دهند شکست ظاهری، اگر در مسیر حق باشد، پیروزی واقعی است.
یادگیری گفتمان حقیقت و عدالت: مجالس عزاداری فرصتی برای آموزش اهمیت راستگویی، مطالبه حق، پایداری در برابر ظلم و حفظ عزت انسانی است؛ ارزشهایی که در خانواده و جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه و آموزش هستند. ضروری است والدین پس از بازگشت از هیئت، فضای گفتوگو و پرسش و پاسخ را در خانه باز بگذارند. به سؤالات نوجوان درباره چرایی قیام عاشورا با منطق و استدلال پاسخ دهند تا شور حسینی با شعور و بصیرت حسینی گره بخورد و عقاید او در برابر شبهات مستحکم شود.
سخن پایانی
فرهنگ اقامه عزای حسینی علاوه بر پاسداشت شعائر اسلامی، یکی از مهمترین ابزارهای دینی برای پرورش نسلهای مؤمن، مقاوم، باعاطفه و مسئولیتپذیر است. مجلس روضه و مناسک عزاداری حسینی یک کارگاه انسانسازی تمامعیار است که تمام ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری متربی را دربرمیگیرد. با بهرهگیری از مبانی قرآنی و روایات اهلبیت(ع) میتوان عزاداری و سوگواری عاشورا را به فرصتی تربیتی برای کودک و نوجوان تبدیل کرد؛ فرصتی که هویت دینی، روح مقاومت، عشق به حقیقت، عدالت، همدلی و ایثار را در وجود آنها به بار مینشاند.
خانوادههایی که ارزشهای الهی و انسانی را از طریق عزای حسینی در فرزندان خود نهادینه میکنند، نه تنها نسل وفادار به دین و فرهنگ اسلامی تربیت میکنند، بلکه سنگری برای حفظ جامعه در برابر تهاجم فرهنگی و بحرانهای هویتی خواهند بود؛ چراکه عاشورا، مدرسهای بزرگ برای تربیت انسانهای مسئول، مقاوم و حقیقتطلب است. در نهایت، رسالت امروز ما این است که با پرهیز از آسیبها و خرافات و با اتخاذ رویکردی عالمانه و متناسب با اقتضائات سنی فرزندانمان، خانه و خانواده خود را به یک حسینیه کوچک تبدیل کنیم؛ جایی که در آن، سبک زندگی حسینی در طول تمام روزهای سال جریان داشته باشد و چراغ راه آینده نسلها شود.
امروز و در میانه «جنگ تحمیلی سوم» که با جنگ شناختی و ترکیبی دشمنان ایران و اسلام همراه است، پیوند دادن کودکان با فرهنگ عاشورا یک ضرورت راهبردی و مضاعف است. با یک نگاه تمدنی و براساس رسالتهای «گام دوم انقلاب»، آیندهسازانی که در این مکتب انسانساز رشد میکنند، همان حاملان و فاتحان قلههای تمدن نوین اسلامی در فردای این سرزمین خواهند بود.
نظر شما